Nhà v?n c?a s? d?ch chuy?n

Tiểu Thuyết

N?u không mu?n th?a mãn v?i nh?ng câu tr? l?i chung chung, ??y v? công th?c, ki?u “b?n ch?t c?a ngh? thu?t là sáng t?o, là luôn luôn ??i m?i, gi?m chân t?i ch? là ??ng ngh?a v?i s? ch?t v.v…”, theo tôi, c?n lý gi?i tr??ng h?p H? Anh Thái t? hai y?u t?: 1/ ??c nhi?u, và 2/ ?i nhi?u. V? s? ??c nhi?u, có th? nói ngay, ?ó là yêu c?u mang tính ??o lý v?i m?t nhà v?n chuyên nghi?p. Ch? có nh? ??c nhi?u, ??c r?ng, ??c ?? bi?t thiên h? ng??i ta ?ang vi?t gì, ?ang ti?n ??n ng??ng nào c?a sáng t?o, thì nhà v?n m?i có c? tránh ???c cái vi?c khá vô duyên là m? nh?ng cánh c?a v?n ?ã m? s?n r?i. M?t khác, s? c? xát thông qua ??c nhi?u, ??c r?ng, v?i nh?ng nhà v?n giàu n?i l?c, l?i t?o ra m?t th? kích thích t?: nó bu?c anh ph?i vi?t khác ?i, tr??c h?t, khác chính mình. (H?n chúng ta ch?a quên: cu?i nh?ng n?m 1980, khi “T??ng v? h?u” c?a Nguy?n Huy Thi?p xu?t hi?n trên v?n ?àn, Nguy?n Kh?i – m?t trong nh?ng “tiên ch?” c?a làng v?n lúc ?y – ?ã ??c và c?m thán “không còn có th? vi?t nh? tr??c ???c n?a”).

Trong sa m?c Yazd, mi?n Trung Iran, 4-2011.

H? Anh Thái ???ng nhiên là nhà v?n ??c nhi?u (?i?u này thi?t ngh? không c?n ph?i m?t công ch?ng minh), nh?ng ? ?ây, tôi mu?n nói t?i s? ?i nhi?u c?a ông.

H? Anh Thái ?i nhi?u, ?i?u này có v? c?ng ???ng nhiên, vì ông v?n là công ch?c b? Ngo?i giao, t?c là làm cái ngh? có c? h?i ???c ?i kh?p các n??c ?ó ?ây trên b?n ?? th? gi?i. Thêm n?a, là m?t nhà v?n n?i ti?ng trong n??c, l?i gi?i Anh ng?, ông c?ng th??ng xuyên nh?n ???c l?i m?i tham gia nhi?u h?i th?o qu?c t? v? v?n hóa / v?n h?c t? ch?c ? nhi?u qu?c gia khác nhau. Tuy nhiên ?ó ch? là nh?ng ?i?u ki?n khách quan, bên ngoài, mang tính “tr? duyên” mà thôi. Công ch?c b? Ngo?i giao thì c?ng có th? v?n ng?i m?t ch?, n?u mu?n, và vi?n ra c? tr?m lý do r?t xuôi tai cho s? ng?i ?i, không thích ?i. Nhà v?n c?ng v?y, không ph?i ai c?ng có cái chí h?m h? l?n ni?m sung s??ng ???c ??t chân t?i nh?ng b?n l? b? xa, r?t nhi?u ng??i ch? ?a xê d?ch trên trang vi?t bé con con. H? Anh Thái thì ng??c l?i, ông t?n d?ng m?i c? h?i công vi?c ?? ?i, ??n nh?ng ??t n??c càng xa xôi càng t?t, càng giàu tr? l??ng l?ch s? v?n hóa càng hay (chuy?n ?i s? t? n?m 2011 ??n n?m 2015 ? Iran v?a r?i là m?t ví d?). Không nh?ng th?, t? m?t cái trú s? công cán c? th? nào ?ó ? n??c ngoài, H? Anh Thái còn luôn tranh th? th?i gian ?? làm nh?ng chuy?n ?i ti?p n?a, t?i nh?ng mi?n ??t xung quanh. “Thiên di”, hình nh? ?ó chính là cung b?n m?nh trên lá s? t? vi c?a nhà v?n này. D? nhiên, H? Anh Thái không ph?i m?t ng??i ?i ch? ??n gi?n là vì thích ?i, mu?n ?i, vì không ch?u n?i n?u c? ph?i quanh qu?n mãi m?t ch?. Ông là m?t nhà-v?n-?i. ?i, là ?? nhúng mình trong nh?ng không gian v?n hóa - l?ch s? - phong t?c - ??i s?ng khác nhau, ?? nhân b?i mình lên b?ng s? giàu có c?a nh?ng tri th?c và tr?i nghi?m s?ng ??ng. Và trên h?t, v?i H? Anh Thái, ?i là ?? vi?t. (Trong bài vi?t H? Anh Thái, ng??i ??ng sau cánh gà mang hoa ?ào trên ph?, nhà v?n Nguy?n Tham Thi?n K? có h? m?t câu: “?úng là tr?i ?ã hành nhà v?n này b?ng thói quan tâm ??n t?t c? nh?ng gì thu?c v? v?n ch??ng” (Sách Mi?n l?u d?u v?n nhân, Ph??ng Nam Book & NXB H?i Nhà v?n, 2014). Tôi mu?n gi? nguyên câu ?y, thêm m?t m?nh ??: “và bi?n t?t c? thành v?n ch??ng”. ? t?p sách H? tr? thành nhân v?t c?a tôi (NXB Tr?, 2012), ph?n 3 - Ch?c lát nh?ng b?n b? - chính là b?ng ch?ng tr?c ti?p nh?t c?a vi?c H? Anh Thái bi?n cái ?i thành cái vi?t. T?t c? nh?ng mi?n ??t ông t?ng ??t chân t?i: ?n ??, Nepal, Lào, Trung Qu?c, Hàn Qu?c, Úc, Hoa K?, Canada, Iran, Turkmenistan, Th? Nh? K?, ?an M?ch, Th?y ?i?n v.v… ??u hi?n di?n trong v?n ch??ng phi h? c?u c?a H? Anh Thái v?i nh?ng ch?m phá v?n hóa - l?ch s? - phong t?c ??c s?c c?a nó. Ông ch? t? và k? nh?ng ?i?u tai nghe m?t th?y, d? nhiên, nh?ng không ph?i là t? và k? m?t cách tràn lan, mà nh? c? g?ng ?i sâu vào ?? n?m b?t l?y “tâm h?n c?a s? v?t” (ch? c?a G. Flaubert). Ng??i ??c bình th??ng có th? vui s??ng ???c du l?ch trên nh?ng trang vi?t này c?a H? Anh Thái. Ng??i ??c v?n quan tâm nhi?u ??n v?n ch??ng ngoài biên gi?i hình ch? S l?i th?y ? ?ây nh?ng thông tin r?t s?ng ??ng, thú v?, và h?n là có ích, v? m?t ph?n ??i s?ng c?a nh?ng nhà v?n n??c ngoài, v? nh?ng sinh ho?t v?n ch??ng c?a h? (các di?n ?àn, các cu?c h?i th?o qu?c t? v? v?n hóa / v?n h?c, các h?i ch? sách qu?c t?, các cu?c giao l?u gi?a tác gi? n??c ngoài và ??c gi? b?n ??a v.v…) Trông ng??i l?i ng?m ??n ta, hình ?nh nh?ng b?n b? v?n ch??ng xa l? mà H? Anh Thái ??t chân lên ch?c lát r?i mang l?i ?t s? nh? m?t ??i chi?u ?? m?i ng??i Vi?t Nam n?ng lòng v?i v?n ch??ng x? x? có d?p ???c nhìn l?i di?n m?o c?a mình, mà thèm, mà ti?c, và bi?t ?âu ??y, s? nung n?u ý t??ng ph?i thay ??i nh?ng ho?t ??ng ?ã quá l?u c?u rêu phong?

S? d?ch chuy?n phong phú, ?a d?ng c?a H? Anh Thái, nhìn t? phía khác, chính là h? qu? c?a nh?ng chuy?n ??ng xã h?i l?n mà ta v?n th??ng ??nh danh là “??i m?i” và “h?i nh?p toàn c?u”. Khác h?n m?t giai ?o?n dài b? ?óng c?a tr??c ?ó, th? gi?i r?ng l?n th?i ??i m?i / h?i nh?p toàn c?u ?ã m? ra tr??c m?t nhà v?n, m?i g?i ông… khoác ba lô lên ???ng. Nh?ng h?i nh?p, ???ng nhiên, không ch? là ?i. B?n ch?t c?a h?i nh?p là n? l?c b?c nh?ng nh?p c?u thông hi?u, hi?u ng??i và/?? hi?u mình. Cái tâm th? h?i nh?p ?y ?ã vào các sáng tác c?a H? Anh Thái b?t ??u t? “giai ?o?n ?n ??” – t?  n?m 1988 ??n n?m 1994, quãng th?i gian ông s?ng và làm vi?c trên quê h??ng c?a R. Tagore – mà trái qu? ??p nh?t là t?p truy?n ng?n Ti?ng th? dài qua r?ng kim t??c (1995). V?i ng??i ??c Vi?t Nam, t?p truy?n ng?n này v?a mang l?i v? h?p d?n c?a h??ng xa, v?a cho phép ta khám phá ph?n nào nh?ng ngóc ngách bí ?n trong tâm h?n ng??i ?n. Còn v?i ng??i ??c ?n ??, thì t?p truy?n ng?n này, nh? ti?n s? K. Pandey vi?t trên t? “The Hindustan Times”, là “nh?ng m?i châm c?u theo ki?u Á ?ông ?ã ?i?m trúng huy?t tính cách ?n ??”. ?n ?? còn tr? l?i v?i H? Anh Thái m?t l?n n?a, h?n m??i n?m sau, b?ng ti?u thuy?t ??c Ph?t, nàng Savitri và tôi (NXB ?à N?ng & Ph??ng Nam, 2007). Có th? ph?i nói r?t dài v? cu?n ti?u thuy?t này, nh?ng ?? cho ng?n g?n, tôi s? nói r?ng ?ây là m?t s? k?t h?p khá nhuy?n gi?a Ph?t s? và h? c?u v?n ch??ng, là s? lý gi?i “ki?u ti?u thuy?t” c?a H? Anh Thái r?ng vì sao mà ??c Ph?t và t? t??ng c?a ngài l?i xu?t hi?n trên cõi th?. V?i Ti?ng th? dài qua r?ng kim t??c??c Ph?t, nàng Savitri và tôi, có th? nói, H? Anh Thái ?ã “tr? n?” r?t ráo cho ?n ??, ??t n??c ch?a khi nào h?t v? k? v? và ng?ng s?c h?p d?n v?i ông.

Nh?ng, nh? ?ã nói, h?i nh?p ?? hi?u ng??i, mà c?ng chính là ?? hi?u mình. Cái không khí c?a ??i m?i / m? c?a / h?i nh?p – nh?t là ? th?i k? ??u – nh? th?i vào xã h?i Vi?t Nam m?t nhi?t l??ng c?c m?nh, nung nóng, làm t?t c? ph?i nh?y múa theo nh?ng cách ch?a t?ng có tr??c ?ó. Ng??i ta bi?t r?ng có m?t th? gi?i r?ng l?n h?n cái th? gi?i ???c t?o thành b?i n??c Vi?t Nam và h? th?ng các qu?c gia xã h?i ch? ngh?a. Ng??i ta bi?t r?ng mình có nh?ng c? h?i ?? s?ng nh?ng cu?c s?ng khác, s?ng ? nh?ng vùng s?ng khác và s?ng theo nh?ng cách s?ng khác. Ng??i ta tr? nên n?ng ??ng h?n, tích c?c h?n, nhi?u tham v?ng h?n, nh?ng vì th? mà c?ng n?y sinh trong ??i s?ng thêm nhi?u nét nh? nh?ng xiêu xó n?c c??i ki?u m?i. H? Anh Thái n?m b?t r?t nh?y nh?ng chuy?n bi?n ngh?ch chi?u này c?a th?i ??i m?i / m? c?a / h?i nh?p. Hàng lo?t tác ph?m c?a “giai ?o?n h?u ?n ??” ?ã ra ??i - các t?p truy?n ng?n T? s? 265 ngày, B?n l?i vào nhà c??i, S?p ??t và di?n, Ng??i bên này tr?i bên ?y; các ti?u thuy?t M??i l? m?t ?êm, SBC là s?n b?t chu?t, D?u v? gió xóa, Nh?ng ??a con r?i rác trên ???ng – cho ng??i ??c có ???c nh?ng phen c??i ng? c??i nghiêng, c??i th?t dài ?? r?i ph?i ngh? th?t lâu. Nói riêng v? cái kho?nh kh?c va ch?m gi?a ng??i Vi?t v?i th? gi?i bên ngoài khi cu?c ??i m?i / m? c?a / h?i nh?p b?t ??u, theo tôi, H? Anh Thái có m?y truy?n ng?n r?t ?áng chú ý: Phòng khách, T? khai visa và Sân bay. Phòng khách l?y b?i c?nh là phòng khách c?a m?t ông có vai v? nào ?ó, n?i t? ch?c các cu?c ti?p tân, n?i gi?i trí th?c ngh? s? qu?c n?i r?t n?ng lui t?i ?? g?p Tây, tìm ki?m c? h?i xu?t ngo?i. T? khai visa thì xác ??nh m?t không gian không th? c? th? h?n ???c n?a: ?ó là ?o?n v?a hè bên ngoài và phòng ??i bên trong ??i s? quán M? ? Vi?t Nam, s? 7 Láng H?, Hà N?i, n?i hàng ngày có hàng tr?m ng??i Vi?t x?p hàng r?ng r?n ?? làm th? t?c gi?y t? ??n Hoa K?. Sân bay, h?n r?i, là cái c?a ngõ ?? Vi?t Nam thông v?i th? gi?i, n?i ng??i ta t? ?ó s? vi vút trên không, túa ??n các n??c khác th?c hi?n gi?c m?ng ??i ??i; mà c?ng là n?i, n?u kém may m?n, ng??i ta s? b? ách l?i vào gi? chót vì lá ??n t? cáo c?a k? x?u b?ng nào ?ó. ? c? ba truy?n ??u có nhân v?t ng??i k? chuy?n x?ng Tôi – d??ng nh? v?n ch? là m?t ng??i ?ó thôi – c? l?ng l? quan sát, ghi nh?n, c? ghìm mình ?? không b?t lên ti?ng c??i tr??c nh?ng ho?t c?nh ??i s?ng kh?c t?c cái x?u xí c?a ng??i Vi?t khi b??c vào h?i nh?p. Ng??i k? chuy?n ghìm, nh?ng v?n b?n thì không ghìm, và ng??i ??c thì càng không ghìm ???c cái s? c??i. Vì nh?ng câu chuy?n quá ??c ?áo. Vì cách k? chuy?n v?a “t?ng”, l?i v?a tung tóe nh?ng l?p sóng ngôn t? b?i b?m v?a hè ?ang trong c?n lên ??ng ngoa d?.

Càng g?n v? ?ây, s? phân cách gi?a th?c t?i và h? c?u trong truy?n ng?n c?a H? Anh Thái càng khó nh?n ra. Th?c t?i ??y, mà c?ng là h? c?u ??y. Ng??i k? chuy?n trong m?t s? truy?n bao gi? c?ng x?ng Tôi, là m?t nhà v?n. Nhà v?n ?y ?i n??c này n??c khác, g?p g? các ??ng nghi?p thu?c nh?ng ch?ng t?c khác, ??i tho?i v?i h?, ghi nh?n và ??i chi?u nh?ng quan ni?m khác bi?t v? v?n ch??ng. Tôi mu?n ví d? b?ng hai truy?n ng?n ông l?y b?i c?nh Hàn Qu?c: Rót r??uT?a vào g?c anh ?ào mà ng?. ? Rót r??u, h?n nhi?u ng??i ??c ph?i b?t c??i liên h? v?i v?n ch??ng Vi?t Nam khi tác gi? tìm ra m?t công th?c t? th?c t? v?n ch??ng Hàn Qu?c: “Nhà v?n m?i xu?t hi?n, mu?n n?i ti?ng thành hi?n t??ng v?n ch??ng ph?i có ?? ba y?u t?. M?t, ph?i là ng??i r?t tr?. Tr? th? mà vi?t gi?i th?. Hai, ph?i là ph? n?. Ph? n? mà vi?t hay th?. Ba, ph?i là ng??i vùng sâu vùng xa. ?i?u ki?n khó kh?n th? mà vi?t ngon lành th?”. ? T?a vào g?c anh ?ào mà ng?, t? ông nhà v?n Hàn Qu?c n?i ti?ng vì b?nh ng? – ông có th? nh?m m?t ng? b?t ch?t vào b?t c? lúc nào, b?t c? n?i ?âu, ngon lành – nhà v?n ng??i Vi?t rút ra m?t bài h?c: “Nhà v?n v?a vi?t v?a hình dung ra ng??i ??c khóc c??i cùng v?i mình, ng??i ??c ?ang g?t gù tâm ??c ho?c b? kích ??ng b?ng b?ng. Ch? c?n hình dung th? thôi. Khi ng??i ??c phá v? quy ??c c?a riêng ông, ng??i ??c xu?t hi?n h?u hình, ?y là khi nhà v?n th?t v?ng. S? th?t v?ng cho c? ?ôi bên… ??c gi? ?ích th?c thì c?ng gi?ng nh? nhà v?n ?ích th?c, luôn ? ??ng sau b?c bình phong trang sách mà không bao gi? xu?t hi?n h?u hình”.

Nh?ng quan ni?m v?n ch??ng thú v? nh? v?y, l? nào l?i không nh? m?t h? qu? xa g?n ???c chi?t xu?t t? s? d?ch chuy?n c?a H? Anh Thái, m?t nhà v?n luôn luôn ?i và bao gi? c?ng ?ang vi?t.