Hồ Anh Thái từ chối nhận giải thưởng
Hội Nhà văn Việt Nam

Tiểu Luận

- Trong lễ trao giải thưởng hàng năm của Hội Nhà văn Việt Nam ngày 29-12-2002 ở Hà Nội, hầu như những tác giả được tặng thưởng đều không lên nhận giải. Anh có lý do gì về sự vắng mặt của mình không?

 

- Tôi không nhận tặng thưởng cho cuốn Tự sự 265 ngày vì tự thấy rằng không nên nhận. Nếu điều đó gây băn khoăn cho mọi người thì tôi mong được lượng thứ. Tiếng xì xào đồn đại ở bên ngoài là điều tôi không muốn gây ra.

 

 

- Anh có biết ở ta chưa có ai từ chối nhận giải thưởng không? Anh có ngại rằng sẽ bị coi là kiêu ngạo và thích đóng vai trò nổi trội?

 

- Nếu quả thật chưa có ai từ chối thì không khí sinh hoạt văn nghệ chưa thật sự lành mạnh và bình thường đâu. Hội có quyền tặng, nhà văn có quyền nhận và không nhận. Nhà văn các nước vẫn quen với cách bày tỏ thái độ ấy từ lâu, lẽ tất nhiên người ta không coi đó là điều bất thường. Nếu bạn được bạn bè tặng một món quà, bạn biết rõ đó là thứ không hợp với mình, chắc bạn sẽ từ chối để bạn bè đem tặng người khác cần hơn. Liệu như thế có thể coi là bạn kiêu kỳ và thích nổi trội hay không?

 

- Hội Nhà văn Hà Nội hàng năm cũng có trao giải thưởng, chọn trong số tác phẩm đã xuất bản của 450 hội viên và cả những tác giả không phải hội viên. Là tổng thư ký của Hội Nhà văn Hà Nội, anh sẽ có những cải thiện gì để giải thưởng của Hội sẽ không bị người ta từ chối như trường hợp của anh lần này?

 

- Cơ chế xét tặng giải thưởng của chúng tôi có nhiều hạn chế lắm. Ban chung khảo chỉ gồm toàn bộ Ban Chấp hành và các chủ tịch hội đồng. Ban Chấp hành do đại hội bầu ra, không thể thay đổi được, vì thế cũng không thể thay đổi gu, cũng khó hy vọng quyết được một cái gì mới mẻ. Nhiều khi rất muốn mời thêm một số tác giả chấp nhận cái mới vào ban xét giải, nhưng Ban Chấp hành không cho. Bù lại chúng tôi cố gắng tạo dựng một văn hóa giải thưởng: khi công bố giải, không xếp tác phẩm theo hạng A,B,C; không chia loại 1,2,3; cũng không xếp theo thứ tự số phiếu cao thấp. 3 tác phẩm đoạt giải năm 2002 và 5 tác phẩm đoạt giải năm 2001 là những tác phẩm chúng tôi thấy xuất sắc hơn cả trong năm đó. Giải thưởng hàng năm chứ không phải là một cuộc thi, người ta có tình nguyện ra thi thố đâu mà xếp giải nhất nhì. Chúng tôi không dùng quyền hành chính để phân ngôi thứ, phân chiếu trên chiếu dưới cho tác phẩm. Chỉ cần lập một hội đồng khác là thứ bậc giải thưởng sẽ khác ngay. Điều đó cho thấy một hội đồng chấm giải phải tự biết khả năng có hạn của mình. Chúng tôi chỉ là ông từ được phân công quét dọn trông coi ngôi đền văn học ở thủ đô mà thôi, không dám tự cho mình cái quyền phán xét trịch thượng.

 

Còn ở nơi người đứng đầu có quyền lập hội đồng chung khảo thì việc mời những nhân sự nào vào hội đồng đã phản ảnh chủ ý của người mời. Người ta vẫn hô hào đổi mới văn nghệ, nhưng chủ kiến thì đã bộc lộ ngay từ bước đầu tiên, khi thành lập hội đồng rồi.

 

- Anh có nghĩ rằng mình từ chối tức là tạo một "tiền lệ" cho người ta từ chối giải thưởng của chính Hội Nhà văn Hà Nội?

 

- Thú thật là đôi lúc tôi cũng nghĩ rằng sẽ có người từ chối. Như vậy hợp quy luật và thấy yên tâm hơn. Không nên cứ thuận mãi một chiều, có trao là có nhận, êm ả quá là báo hiệu nhiều sóng ngầm.

 

- Có thể được quyền nghĩ rằng từ chối tức là "chê" không? Và rằng sau đây anh sẽ thờ ơ với mọi giải thưởng?

 

- Cách tặng quà quan trọng hơn giá trị của món quà. Tôi đã từng nhận một số giải thưởng của báo Văn Nghệ, của Hội Nhà văn Việt Nam, của Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam... Cảm động lắm. Nếu sau đây còn có cái giải thưởng nào trân trọng chắc tôi vẫn hào hứng chứ.

 

Nhưng mặt khác tôi cũng nghĩ thế này: phần thưởng quan trọng nhất hiện nay là sách của tôi năm nào cũng được tái bản và được người ta tìm đọc. Và người có chút danh thì càng phải biết nghệ thuật từ chối: từ chối xuất hiện ở khắp nơi, từ chối danh hiệu và những lời xưng tụng... 

 

- Nhìn lại năm 2002, anh thấy mình được và mất những gì?

 

- Tôi không quan tâm đến được và mất, thành và bại, hơn và kém... Cái tưởng được chưa hẳn đã là được, cái mất chưa hẳn đã là mất. Điều đáng sợ nhất là khi anh bị xúc phạm mà lại ngậm miệng cúi đầu.

 

- Anh từng nói "quyền xếp loại và phân ngôi thứ là của người đọc và thời gian", vậy anh nghĩ gì về những thế hệ độc giả trẻ tuổi hiện nay, khi họ không mấy tha thiết với văn học Việt Nam đương đại?

 

- Viện đến người đọc và thời gian chỉ là một cách nói. Bởi vì câu ấy vẫn cần mở ngoặc đơn: đó phải là người đọc trưởng thành trong "nghề đọc" và phải là thời gian dành cho sự phát triển của văn học, những thứ mà ở ta vẫn còn thiếu. Còn, không mấy tha thiết với văn chương thì cả ở những nước có nền văn học phát triển cũng vậy thôi. Xu thế thời đại, băn khoăn làm gì? Văn học đang trở thành một chuyên môn hẹp của những người làm nghề văn và một số ít người ham thưởng thức văn. Mà món ngon dường như thời nào cũng hiếm. Không thích món này thì thanh niên người ta đi tìm món khác.

 

- Dự định của anh trong tương lai?

 

- Tôi cũng không có khái niệm dự định nữa. Rất đơn giản là chỉ có những việc phải làm. Một tiểu thuyết và một tập truyện ngắn đang viết, cuối năm nay phải xong. Một tập tiểu luận đang tập hợp lại. Trước mắt là tuyển tập truyện ngắn Việt Nam gồm 45 truyện do tôi chủ biên và dịch sẽ ra mắt bằng tiếng Anh ở Mỹ vào cuối mùa xuân: Love after War: An Anthology of Contemporary Fiction from Vietnam (Tình yêu sau chiến tranh -  Tuyển tập văn xuôi Việt Nam đương đại). Đây có lẽ sẽ là hợp tuyển văn xuôi Việt Nam bề thế bậc nhất xuất bản ở Âu - Mỹ lâu nay.

 

Nguyễn Thu Hương thực hiện

(VNExpress, 4-1-2003)