Đọc sách: Tháng 5-2021

Tiểu Luận

Nghệ sĩ điện ảnh các dân tộc liên bang Xô Viết

 

Đây là cuốn sách hấp dẫn dành cho những con mọt phim, mà lại là phim Nga một thời chưa xa. Cuốn sách dày dặn, 760 trang in với 70 bài viết về các nghệ sĩ điện ảnh nổi bật của Liên bang Xô viết. Người hâm mộ nền điện ảnh bề thế một thời sẽ được tái ngộ các nghệ sĩ và ký ức xa xưa được đánh thức. Đấy là hình ảnh nước Nga và người Nga từng hiện lên rực rỡ trên màn ảnh và làm xao xuyến nhiều thế hệ người Việt.

 

Thời chiến tranh lạnh, điện ảnh Xô viết từng bị phương Tây kỳ thị, nhưng đã vượt qua nhiều rào cản và vẫn giành những giải thưởng lớn ở phương Tây. Đấy là Người thứ 41, đoạt giải đặc biệt ban giám khảo Cannes 1957. Đàn sếu bay qua, giải Cành Cọ Vàng ở Cannes 1958, Bài ca người lính, giải đặc biệt ban giám khảo Cannes 1960 và giải phim hay nhất của BAFTA, Chiến tranh và hòa bình đoạt giải Oscar phim nước ngoài hay nhất 1967, Moskva không tin vào nước mắt giải Oscar 1981…

 

 

Tác giả dựng chân dung của nhiều thế hệ nghệ sĩ điện ảnh, những bức chân dung sống động cho thấy cuộc đời nghệ thuật của họ cũng như cuộc sống riêng sau màn ảnh. Số phận của họ còn được nối dài sau biến động lịch sử đầu những năm 1990, khi nền điện ảnh Nga sa vào khó khăn rồi từng bước lấy lại nội lực một thời. Trong cuốn sách này, ta sẽ gặp lại những mỹ nhân lộng lẫy trên màn bạc: Vertynskaya (Cánh buồm đỏ thắm, Người cá), Samojlova (Đàn sếu bay qua, Anna Karenina), Chursina (Chuyện sông Đông, Olesya), Borisova (Thằng ngốc, Bà đại sứ), L. Pyrieva (Anh em nhà Karamazov), Gurchenko (Đêm hội hóa trang, Nhà ga dành cho hai người), Freindlich (Chuyện tình công sở, Bản tình ca nghiệt ngã)… Cũng thế là cuộc gặp gỡ với những nam diễn viên kiệt xuất: Oleg Strizhenov (Người thứ 41), Lanovoy (Cánh buồm đỏ thắm), Batalov (Người đàn bà và con chó nhỏ, Moskva không tin vào nước mắt), Tikhonov (Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân, Con Bim trắng tai đen), Vasily Shukshin (Bên hồ, Cây kalina quả đỏ), Vysotsky (Duy nhất), Armen Dzigarkhanyan (sát thủ Max trong Tehran ’43)… Người đọc đặc biệt cảm thương cho nữ diễn viên Izolda Izvitskaya (Người thứ 41), một hồng nhan có số phận bi thảm. Hoặc giải tỏa lời đồn đại về việc nghiện ngập của Oleg Strizhenov (Người thứ 41, Những đêm trắng, Con gái viên đại úy) trong khi thực ra ông còn tiếp tục xuất hiện trên màn bạc cho đến những năm gần đây.

 

Moskva không tin vào nước mắt, phim đoạt giải Oscar 1981

 

Một nền điện ảnh lớn, tất nhiên trước hết là nhờ ở các đạo diễn lớn. Tác giả Đăng Bảy đã đưa vào sách hầu hết các đạo diễn xuất sắc của nước Nga Xô viết: Gerasimov, người thầy của nhiều thế hệ điện ảnh; Bondarchuk chuyên làm những phim hoành tráng, cha con G. Chukhrai chuyên lấy giải thưởng quốc tế, Tarkovsky rất thành công ở phương Tây; Eldar Ryazanov chuyên về phim hài, anh em Andrey Konchalovsky và N. Mikhalkov đặc biệt nhiều thành tựu sau thời chiến tranh lạnh…

 

Tác giả cũng ghi nhận đầy đủ sức ảnh hưởng to lớn của nền văn chương Nga đối với ngành điện ảnh. Các bậc thầy văn chương như Dostoyevsky, Bulgakov, Chekhov… vẫn luôn là nguồn mạch cho rất nhiều lần tái khám phá trong những bộ phim truyện: Thằng ngốc, Tội ác và hình phạt, Anh em nhà Karamazov, Con bạc, Nghệ nhân và Margarita, Ivan đổi nghề, Hải âu, Cậu Vania

 

Tác giả Đăng Bảy có nhiều năm học tập ở nước Nga Xô viết, từng phụ trách mảng văn học nước ngoài, rồi là thư ký tòa soạn tuần báo Văn Nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam. Bản thảo quyển sách về các nghệ sĩ điện ảnh Xô viết đã được ông chuẩn bị công phu qua nhiều năm, nhưng do khó khăn về phát hành, mãi đến bây giờ mới có thể đến được với người yêu điện ảnh. Đây là loại sách được nhà nước đặt hàng, không phải là sách thương mại, cho nên độc giả quan tâm chỉ có thể tìm được trong hệ thống thư viện.

 

--- ---

Nghệ sĩ điện ảnh các dân tộc liên bang Xô Viết, Đăng Bảy, nxb Sân Khấu 2020.

 

Đọc Lolita ở Tehran

 

Ở Tehran, trong bối cảnh một chính thể thần quyền, thứ năm hàng tuần, cô giáo sư văn học trẻ cùng với một nhóm sinh viên thân thiết trao đổi về những cuốn sách văn chương phương Tây mà họ yêu thích. Đấy là những cuốn sách đang bị chính quyền cấm. Thông qua việc đàm luận văn chương, họ bộc lộ nhận thức và quan điểm về xã hội mà họ đang sống.

 

Đọc Lolita ở Tehran – hồi ký qua những cuốn sách, Azar Nafisi, Nguyễn Thu Huyền, Dzũ Lệ Khanh dịch, Nhã Nam và NXB Thế Giới 2018.

 

Tác giả kể lại chính câu chuyện của mình khi còn là giáo sư văn học ở Tehran, trước khi rời bỏ Iran, sang Mỹ định cư và viết sách.

 

Cuốn sách gồm bốn chương dày dặn: Lolita, Đại gia Gatsby, Henry James, Jane Austen. Một cách viết phê bình văn học dưới dạng truyện ký, pha trộn nhiều thể loại: phê bình, hồi ký, phóng sự. Những ai quan tâm đến tình hình Trung Đông và những vấn đề văn chương ở đại học có thể sẽ đặc biệt thích cuốn sách này.

 

Có một chữ dịch sai: Rafsanjani, chủ tịch quốc hội (speaker) bị dịch thành “người phát ngôn của quốc hội” (trang 223, 241). Lỗi này cũng giống như nhiều người đã dịch nhầm chức danh bộ trưởng Ngoại giao Mỹ (secretary of state) thành “thư ký nhà nước” trong những cuốn sách khác.

 

Bà nội găngxtơ

 

Bà nội muốn trở nên hấp dẫn với đứa cháu trai bằng cách dẫn dắt cháu cùng thực hiện một âm mưu: đánh cắp bộ báu vật của hoàng gia, bao gồm cả vương miện và vương trượng. Một tội lỗi tày trời.

 

Bà nội với những đặc điểm vốn tầm thường hóa ra lại có một “thành tích” bất hảo không ai sánh được: bà là trùm ăn trộm đồ trang sức. Bà lại còn giải thích: “Cháu có biết vì sao trong suốt ngần ấy năm bà không bị đi tù không? Bà không bao giờ bán một món gì. Bà chỉ ăn trộm cho vui thôi” (trang 144).

 

Bà nội găngxtơ, David Walliams, Snorlax dịch, Nhã Nam và Hội Nhà Văn 2018.

 

Mọi chuyện đều rất lạ và rất ngược đời. Những trái ngược ấy gây ra tiếng cười cho người đọc trẻ. Ăn trộm, một hành vi xấu, có thể dẫn đến tù tội và cách ly xã hội mà gọi là vui à? Sự phản đề kiểu ấy khiến cuốn sách tưởng như đùa dai lại đạt hiệu quả giáo dục.

 

Đọc cuốn sách này gợi nhớ một thời văn chương cho thiếu nhi ở ta luôn đòi người viết phải đưa đầy đủ nhân vật thầy cô giáo vào, nếu không có thầy cô thì chắc chắn không thể vắng bóng đoàn đội và bạn bè tốt để khuyến cáo khuyên răn. Kết quả là những cuốn sách tẻ nhạt giả tạo, thậm chí gây hiệu ứng ngược.

 

Còn trong câu chuyện này, bà nội không hề là một người bà phúc hậu, nền nã, luôn nói điều hay lẽ phải. Thậm chí chân dung bà nội còn được tiếp sức bằng hình ảnh nữ hoàng ở cuối truyện: hóa ra các bà nội đều vậy, khi cần thì các bà cũng rất bụi và rất… găngxtơ.

 

Chuyện tình triết gia

 

Rất ngắn gọn về ba mươi sáu triết gia, từ Hy Lạp cổ đại cho đến phương Tây hiện đại. Bạn thích một triết gia nào, tác giả sẵn sàng kể ngay cho bạn về triết gia ấy, rất ngắn gọn về việc họ thất tình, họ chối bỏ tình, họ cuồng loạn về tình... như thế nào. Mỗi người lại được trích một vài câu nói bất hủ về tình yêu, giới tính, hôn nhân. Bản thân một số câu nói kiểu này từng gây sốc, hoặc tự nó đã là sự bê bối.

 

Một kiểu “buôn chuyện” về đời tư của các danh nhân, được dịch và ấn hành cùng dịp với loạt sách bí mật cuộc đời các đại văn hào, các danh họa, các tổng thống Mỹ. Đặc điểm của loại sách này là sự biên soạn và tổng hợp công phu, kể lại những chuyện phía sau tác phẩm của các bậc danh tiếng. Dễ đọc, gây thích thú, và thỏa trí tò mò của người đọc.

 

- Trang 45: “Vào những thập niên 1950”.

 

Trên thực tế, chỉ có một thập niên 1950.

 

- Trang 53: “những thập niên 1800”.

 

Không rõ ý, từ 1800 trở đi có rất nhiều thập niên, người dịch hàm ý trong khoảng thời gian cụ thể nào đây?

 

- Trang 75: “kéo dài quá lâu”.

 

Nên viết “kéo quá dài” hoặc “kéo quá lâu”.

 

- Trang 76: “đạo Công giáo”.

 

Giáo đã có nghĩa là đạo, viết thế là thừa chữ.

 

Ngụ ngôn Aesop: những câu chuyện bị lãng quên

 

Đây là những câu chuyện ít được nhắc đến của Aesop, có phần không đơn giản như những chuyện đã rất phổ biến của chính ông (như kiểu Con cáo và chùm nho), nhưng lại có vẻ nhiều suy tư hơn.

 

 Chuyện tình triết gia, Andrew Shaffer, Đỗ Tư Nghĩa dịch, Nhã Nam và NXB Lao Động, 2018.

 

Minh họa rất gợi, và được vẽ khá kỹ. Nhờ những bức tranh này mà người ta càng có cảm hứng để đọc truyện.

 

Tiếng Việt của bản dịch nhiều lúc luộm thuộm, lủng củng, thể hiện rõ sự lúng túng của người dịch. Vài ví dụ:

 

- “Nhà thiên văn học tội nghiệp đã bắt đầu gào đến khan cả cổ vì gào nhiều quá” (trang 26).

 

Ngụ ngôn Aesop: những câu chuyện bị lãng quên, Fiona Waters kể, Fulvio Testa vẽ, Huyền Vũ dịch, Nhã Nam và Văn Học 2018.

 

Hai chữ “gào” lủng củng.

 

- “Ôi, ai đó giúp tôi với”, giọng nói kêu lên” (trang 30).

 

Người kêu lên thành giọng, thành tiếng, chứ “giọng” thì không “kêu lên”.