Đọc sách: Tháng 1-2021

Tiểu Luận

Người đến từ Mariupol

 

Được giới thiệu là cuốn sách về thân phận năm triệu người Đông Âu bị biến thành lao động cưỡng bức ở nước Đức trong chiến tranh thế giới thứ II nhưng mảng truyện hấp dẫn hơn, bi thương hơn, chiếm nhiều trang sách hơn lại là viết về họ dưới một thể chế toàn trị. Là lao động cưỡng bức, họ bị bọn phát xít bóc lột, tra tấn, tàn sát, sự ghê rợn cả thế giới đều biết từ lâu. Nhưng ngay trong và sau chiến tranh, họ bị cố quốc coi là kẻ phản bội, hợp tác với quân thù. Rồi sau chiến tranh, phải cư trú ngay trong lòng nước Đức thua trận, họ còn bị người Đức bản địa kỳ thị, tẩy chay, bức hại, vì bị coi là thuộc phía kẻ thù gây ra thảm họa.

 

 

Nhưng cuộc sống ngục tù trần gian còn xảy ra trước cả khi họ bị lừa phỉnh trở thành người lao động, phải rời bỏ quê hương để sang nước Đức phát xít. Một lịch sử đau thương được gỡ dần ra ở Ukraine, trải dài từ sau cách mạng, sang nội chiến ở Liên Xô, cho đến khi bị phát xít Đức bao vây trong chiến tranh thế giới II. Như đã nói, đây là mảng truyện lôi cuốn nhất, được đào xới sâu sắc nhất và lay động tâm can nhất.

 

Đọc Người đến từ Mariupol, người ta cùng lúc nhớ đến hai tác giả đoạt giải Nobel văn chương. Đặt bên Aleksandr Solzhenitsyn (Nobel 1970), câu chuyện của Người đến từ Mariupol sâu đậm hơn và gây chấn động hơn nỗi trần ai ở quần đảo Gulag. Đặt bên những thiên phóng sự của Svetlana Alexievich (Nobel 2015, Chiến tranh không có một gương mặt phụ nữ, Những nhân chứng cuối cùng), vốn là những bản gỡ băng phỏng vấn được sắp xếp có hàm ý, thì khả năng tổng hợp và chọn lọc tư liệu của Natascha Wodin gây ấn tượng hơn. Tác giả thể hiện một phương pháp điều tra báo chí rất tinh xảo và chính xác, đồng thời bộc lộ trí tưởng tượng phong phú trên nền tư liệu. Câu chuyện của đại gia đình, từ ông bà cha mẹ, chú bác cô dì cho đến những người em, đứa cháu, chỉ từ tư liệu mà được trí tưởng tượng của tác giả tái hiện và bóc gỡ đến tận cùng.

 

Phương pháp điều tra, trí tưởng tượng cộng với nhập thân hết mình vào nhân vật là những yếu tố nổi bật ở tác giả, khiến người đọc có lúc say mê đến mức thấy mình có thể đồng nhất và rung cảm với những số phận trong sách. Tác phẩm đã tạo ra một sự kiện văn chương ở CHLB Đức, đoạt giải thưởng của Hội chợ sách quốc tế Leipzig năm 2017 và Giải thưởng văn học Alfred Döblin…

 

--- ---

Người đến từ Mariupol, Natascha Wodin, Hoàng Đăng Lãnh dịch, Tao Đàn và nxb Hội Nhà Văn 2020.

 

21 bài học cho thế kỷ 21

 

Tác giả của Sapiens – lược sử loài người mà mọi thế hệ đều nên đọc, trở lại với 21 bài học cho thế kỷ 21. Từ góc nhìn một nhà khoa học về tương lai, tác giả Yuval Noah Harari (người Israel) hình dung ra thế giới của chúng ta khi chịu tác động của kỷ nguyên số.

 

 

Có thể dẫn một số đoạn gây ấn tượng trong sách này:

 

“Một kẻ thù chung là chất xúc tác tốt nhất để rèn nên một bản sắc chung và loài người bây giờ đang có ít nhất ba kẻ thù như vậy: chiến tranh hạt nhân, biến đổi khí hậu và sự đứt gãy công nghệ” (trang 160). Từ năm dịch bệnh 2020, nhân loại có thêm một kẻ thù chung nữa: sự phát tán virus gây bệnh trên toàn cầu (HAT).

 

“Sẽ là ngây thơ nếu cho rằng chiến tranh là bất khả. Ngay cả nếu chiến tranh có là thảm họa cho tất thảy con người, không vị thần và không luật lệ tự nhiên nào bảo vệ chúng ta khỏi sự xuẩn ngốc của loài người.

 

Liều thuốc khả dĩ cho sự xuẩn ngốc đó là khiêm tốn. Các căng thẳng dân tộc, tôn giáo và văn hóa trở nên tệ hại hơn vì cảm giác phô trương rằng dân tộc tôi, tôn giáo tôi và văn hóa tôi là quan trọng nhất trên thế giới, do đó các lợi ích của tôi phải đứng trước lợi ích của bất kỳ ai khác hay của cả nhân loại” (trang 226).

 

“Mỗi năm có gần 1,25 triệu người chết trong các tai nạn giao thông (gấp đôi số người chết vì chiến tranh, tội phạm và khủng bố cộng lại)” (trang 44).

 

“Nếu ngày nay Mỹ tấn công một nước sở hữu dù chỉ năng lực chiến tranh mạng trung bình, thì cuộc chiến có thể đưa đến California hay Illinois chỉ trong vài phút. Các mã độc  và bom logic có thể làm dừng không lưu ở Dallas, khiến tàu hỏa đâm vào nhau ở Philadelphia và đánh sập mạng lưới điện ở Michigan” (trang 224).

 

“Người Israel thường dùng thuật ngữ “ba tôn giáo vĩ đại”: Cơ Đốc giáo (2,3 tỷ tín đồ), Hồi giáo (1,8 tỷ), Do Thái giáo (15 triệu).

 

Hindu giáo (1 tỷ), Phật giáo (500 triệu), Shinto (50 triệu), Sikh (25 triệu)… Đây là một ý tưởng vô căn cứ và xấc xược, phớt lờ rất nhiều truyền thống đạo đức quan trọng nhất thế giới” (trang 233). Lưu ý: tác giả là người Israel (HAT).

 

“Nhiều tôn giáo ca tụng giá trị của sự khiêm nhường nhưng lại nghĩ mình là thứ quan trọng nhất trong vũ trụ. Họ lẫn lộn các lời kêu gọi cá nhân phải khiêm tốn với sự tự đại tập thể hơi lố” (trang 245).

 

“Vĩnh hằng ít nhất là 13,8 tỷ năm, tuổi hiện tại của vũ trụ. Hành tinh trái đất hình thành khoảng 4,5 tỷ năm trước và con người thì tồn tại được ít nhất 2 triệu năm. Trái lại thành phố Jerusalem được thành lập chỉ 5.000 năm trước và người Do Thái thì khoảng 3.000 năm tuổi. Điều đó khó có thể gọi là vĩnh hằng.

 

Còn về tương lai, vật lý cho ta biết hành tinh trái đất sẽ bị một mặt trời đang nở ra nuốt trọn khoảng 7,5 tỷ năm nữa tính từ bây giờ và vũ trụ của chúng ta sẽ tiếp tục tồn tại ít nhất 13 tỷ năm nữa. Có ai nghiêm túc tin rằng người Do Thái, hay nhà nước Israel, hay thành phố Jerusalem, sẽ vẫn tồn tại sau 13.000 năm, chưa nói đến 13 tỷ năm?” (trang 336).

 

“Đặc biệt cẩn trọng khi nghe bốn từ sau: hy sinh, vĩnh hằng, thuần khiết, cứu chuộc. Nếu bạn nghe thấy bất cứ từ nào trong số này, bật chuông báo động lên. Và nếu bạn tình cờ sống ở một nơi mà người lãnh đạo thường xuyên nói những thứ như “Sự hy sinh của họ sẽ cứu chuộc sự thuần khiết của dân tộc vĩnh hằng của chúng ta” thì hãy biết là bạn đang gặp rắc rối to rồi đấy” (trang 376).

 

--- ---

21 bài học cho thế kỷ 21, Yuval Noah Harari, Dương Ngọc Trà dịch, Nhã Nam và NXB Thế Giới 2019.

 

Từ vay hay dùng

 

Tác giả Thùy Dung giải nghĩa gần bốn mươi từ vay mượn của tiếng nước ngoài, những từ khá thông dụng. Nhiều người có thể ngạc nhiên khi biết có những từ tưởng như rất “thuần Việt” hóa ra lại là từ vay mượn. Nai (mắt nai, giả nai) chẳng hạn. Tác giả cho rằng đó không phải là ví với con nai đâu, mà là chữ naïve tiếng Pháp (tiếng Anh cũng chữ này) có nghĩa là “ngây thơ, khờ dại, chất phác”. Cái cốc cái tách chẳng hạn, cái cốc có gốc từ tiếng Hán, còn cái tách lại cũng là từ tiếng Pháp (tasse).

 

 

Rồi địa danh lừng lẫy Bến Tre, nghe tre trúc có vẻ thuần Việt thế, nhưng lại được giải thích rằng chữ tre là xuất phát từ Trey tiếng Khmer, tức là cá. Ngày trước, đó là làng Cá hay xứ Cá.

 

Cách giải thích ngắn gọn, sinh động, dễ nhớ, phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi và với những người không chuyên sâu ngôn ngữ.

 

Tuy vậy, vẫn còn một số chỗ có thể gây băn khoăn. Khi giải thích cụm từ “oẳn tù tì”, tác giả viết: “Trò này do lính Mỹ mang vào miền Nam Việt Nam trước năm 1975” (trang 8). Thực ra, ở miền Bắc trước năm 1975, không chịu ảnh hưởng trực tiếp của người Mỹ nhưng trẻ con đã chơi trò oẳn tù tì. Có người cho rằng ngay từ thời Pháp thuộc, trước năm 1954, ngôn ngữ tiếng Việt không chỉ có một số từ vay mượn của tiếng Pháp mà có cả tiếng Anh, trong đó có chữ oẳn tù tì này.

 

Tác giả giải thích chữ xì ke là bắt nguồn từ tiếng Anh scag, tiếng lóng có nghĩa là ma túy, rồi mở rộng: “Ngoài ra, xì ke còn bị chuyển nghĩa để chỉ những người gầy… Xuất phát từ thực tế những người nghiện ma túy thường ốm o, gầy trơ xương” (trang 14). Ở chỗ này, xin bàn thêm: có người lại cho rằng chữ xì ke để chỉ người gầy là xuất phát từ âm đầu của chữ skeleton (bộ xương).

 

Ở trang 30, có một sai sót khi tác giả đọc/phiên âm chưa chính xác dẫn đến viết sai từ tiếng Anh: “hô li gân (holligan)”. Phiên âm đúng và viết đúng phải là “hu li gân (hooligan)”.

 

Một băn khoăn nữa, ở trang 36-37, tác giả giải thích: “Tục huyền dùng để chỉ hành động người đàn ông lấy vợ khác khi vợ trước qua đời… Chồng góa vợ thì gọi là “đoạn huyền” (đứt dây đàn)”. Đúng là người đàn ông đã qua một vài đời vợ mà lại lấy vợ lần nữa thì chính xác phải nói là ông ta “tục huyền” (nối lại cái dây đàn đã đứt. Còn ai đó nói người đàn ông “đi bước nữa” là không chính xác, đi bước nữa chỉ dùng cho phụ nữ). Nhưng người đàn ông đã chia cách với vợ cũ, đã chấm dứt hôn nhân, thì cũng coi là một lần đứt dây đàn đấy chứ, đâu phải vợ qua đời mới là đứt dây đàn.

 

Hồ Anh Thái

--- ---

Từ vay hay dùng, Thùy Dung, NXB Kim Đồng 2020.

 

Đốn hạ

 

Một cặp vợ chồng văn nghệ sĩ mời bạn bè đến dự bữa tiệc tối, sau đám tang buổi chiều, một nữ nghệ sĩ tự tử. Bữa tiệc muộn vì còn chờ một diễn viên nhà hát kỳ cựu, vừa được tán tụng vừa bị khinh ghét. Nhân vật tôi, ngồi uống rượu một mình và nghĩ về cặp vợ chồng chủ nhà đáng ghét, đã tuyệt giao vài ba chục năm, nhưng tình cờ gặp lại ở đám tang chiều nay và không hiểu sao lại nhận lời đến dự. Các nhân vật trong bữa tiệc dần dần bị nhân vật chính bóc mẽ trong ý nghĩ thầm. Hai nhà văn trẻ chưa đủ độ chín. Một nữ nhà văn viết dở nhưng tưởng mình là Virginia Woolf, hợm hĩnh, quê mùa, ngu ngốc, rốt cuộc bị tay nghệ sĩ nhà hát bùng nổ và vạch mặt. Ghét chủ nhà và đám văn nghệ sĩ thành Vienna như vậy, nhưng kết cục chia tay lúc nửa đêm về sáng, nhân vật chính vẫn nói mấy lời xã giao như thân thiết, sau đó lại hối hận và khinh ghét chính mình vì đã nói như vậy.

 

 

Đúng là đốn hạ: hạ bệ hết đám nghệ sĩ thành Vienna tưởng mình là tinh hoa, hạ bệ văn hóa của nước Áo và tính cách giả dối, ảo tưởng, ngớ ngẩn của dân tộc Áo.

 

Toàn bộ cuốn tiểu thuyết không một lần xuống dòng, không có phân đoạn. Cứ thế dòng ý nghĩ kéo người đọc đi, như bị nhảy xuống một dòng nước xiết rồi bị cuốn đi, không sao dừng lại được. Bị cuốn đi như vậy, dễ hiểu là bị bao trùm bởi một cảm giác mù mịt hỗn độn tối tăm, không kịp nhìn thấy gì giữa dòng nước xiết, không kịp thấy hết nhớ hết những gì trôi qua. Chỉ còn lại ấn tượng: hỗn độn, mù mờ, chán chường, khinh ghét, ghê tởm.

 

Xứ Áo có vẻ có nhiều nhà văn không ngại phơi trần thói xấu của dân tộc mình. Bên cạnh ông Thomas Bernhard này còn có bà Jelinek, Nobel văn học 2004.

 

Hoàng Đăng Lãnh còn dịch một tiểu thuyết đặc sắc nữa của cùng tác giả Thomas Bernhard là Diệt vong. Mấy năm qua ông liên tiếp cho ra đời nhiều tác phẩm quan trọng dịch từ tiếng Đức: Giờ Đức văn, Thời nắng lịm, Người đến từ Mariupol

 

--- ---

Đốn hạ, Thomas Bernhard (1931-1989), Hoàng Đăng Lãnh dịch, Tao Đàn và NXB Hội Nhà Văn 2018.